İstanbul genelinde 14 Ekim günü kaydedilen olağanüstü sağanak, meteorolojik ölçüm geçmişinin en sarsıcı afetlerinden birini sahaya yansıttı. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi tarafından kamuoyuna aktarılan verilere göre, metrekare başına 272 kilograma ulaşan yağış miktarı kenti teslim alırken, felakette en az dört kişi yaşamını yitirdi, sele kapılarak kaybolan vatandaşları arama ve kurtarma çalışmaları ise kesintisiz sürüyor.

Binlerce konut ile yüzlerce iş yerinin sular altında kaldığı megakentte altyapının yetersizliği ve su tahliye mekanizmalarının çökmesi hayatı tamamen durma noktasına getirdi. Uzman değerlendirmeleri, yaşanan tablonun sadece gökyüzünden düşen su miktarıyla değil; dere yataklarının yapılaşmaya açılması, geçirimsiz beton yüzeylerin kontrolsüz büyümesi ve kentsel planlama zaafiyetleriyle doğrudan bağlantılı olduğunu belgelerle ortaya koydu.

Tarihi Rekorlar Altüst Oldu: Metrekareye 272 Kilogram

Hava olayının şiddeti, İstanbul’un yüzyılı aşkın meteorolojik arşivleri incelendiğinde çok daha somut verilerle gözler önüne seriliyor. Meteoroloji Genel Müdürlüğü (MGM) resmi kayıtlarında kentin bundan önceki en yüksek günlük yağış değeri, 17 Ekim 1985 tarihinde Şile’de metrekareye 199,3 kilogram olarak kayda geçmişti. Kandilli Rasathanesi’nin 1911 yılına dayanan köklü arşivinde ise zirve noktası, 20 Temmuz 1951’de tespit edilen metrekareye 165,8 kilogramlık yağıştı.

İngiltere’deki Newcastle Üniversitesi bünyesinde Aşırı Hava Olayları ve İklim Değişikliği alanında çalışmalar yürüten Dr. Abdullah Kahraman, Beykoz’da kaydedilen 272 kilogramlık değerin olağan dışı karakterini somutlaştırdı. İstanbul’un yıllık ortalama yağış miktarının metrekare başına 660 kilogram civarında seyrettiğinin altını çizen Kahraman, yıllık toplamın yaklaşık üçte birinin tek bir günde yeryüzüne indiğini vurguladı.

Yağış miktarının fiziksel karşılığına açıklık getiren Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Coğrafya Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Doğukan Doğu Yavaşlı, ölçüm birimlerinin sahada neyi temsil ettiğini yalın bir dille aktardı: ‘Kenarları birer metre olan cam bir havuz hayal edin. Bu havuzun içine bir litre ya da bir kilogram su ilave ettiğinizde, tabandaki su seviyesi tam bir milimetre yükselir. Dolayısıyla Beykoz sınırlarında görülen metrekareye 272 kilogramlık yağış, o zemin üzerinde suyun dikey olarak 27,2 santimetre birikmesi anlamına gelir.’ Ancak uzmanlar, düz arazideki bu 27 santimetrelik yüksekliğin, topoğrafya ve eğim nedeniyle birleşerek vadilerde metrelerce derinliğe ulaşan devasa sel dalgalarına dönüştüğünü ifade ediyor.

Betonlaşma Dalgası ve Yok Edilen Doğal Drenaj Hatları

Doğal bir meteorolojik olayın insani ve iktisadi bir afete dönüşmesindeki temel etken, kentin zemin yapısındaki radikal değişim olarak kayda geçti. Bilim insanları, yağışın şiddeti kadar yeryüzüne iniş süresinin ve temas ettiği zeminin emicilik kapasitesinin belirleyici olduğunu aktarıyor. Asfalt ve beton gibi su geçirmeyen yüzeylerin yoğunluğu, suyun toprağa sızmasını imkansız kılarak hızla yüzey akışına geçmesine yol açıyor.

İstanbul’un son kırk yılı aşkın serüvenini uydu verileriyle inceleyen bilimsel araştırmalar, bu tehlikeli dönüşümü rakamlarla sergiliyor. Türk ve Amerikalı bilim insanlarının 2014 yılında yayımladığı ortak araştırmaya göre, 1987 yılında kentin yalnızca Fatih, Kadıköy ve Zeytinburnu ilçelerinde yüzeylerin yüzde 70’inden fazlası su geçirmeyen yapay tabakalarla kaplıydı. 2011 senesine ulaşıldığında ise bu tabloya Bakırköy, Bahçelievler, Bağcılar, Güngören, Beşiktaş, Üsküdar, Şişli ve Beyoğlu da dahil oldu; böylece aşırı geçirimsiz yüzeye sahip ilçe sayısı neredeyse dört katına çıktı.

Marmara Üniversitesi tarafından 2025 yılında hazırlanan İstanbul Yeşil Kent Endeksi de geçirimsiz yüzey yoğunluğu ile taşkın riski altındaki yerleşimler arasındaki doğrudan korelasyonu doğruladı. Raporda Güngören, Kağıthane, Bahçelievler ve Zeytinburnu ilçeleri risk sıralamasında en üst basamaklarda yer aldı. Şile, Çatalca ve Beykoz gibi ilçeler nispeten daha geniş yeşil dokuları sayesinde avantajlı görünse de aşırı yağış kütlesinin merkezinde kalmaları sebebiyle felaketin en ağır yıkımını yaşadı.

Dere Yataklarının İşgali ve Tünellere Hapsedilen Sular

Doç. Dr. Doğukan Doğu Yavaşlı, felaketin anatomisini irdelerken kentin güney aksındaki vadi ve eski dere yataklarına işaret etti. Taşan hatların isimlerinin dahi kentsel planlamanın doğaya karşı tutumunu özetlediğini belirten Yavaşlı; Ayazağa Deresi, Kağıthane Deresi, Arnavutköy’deki Alibey Deresi ile Beykoz’daki Riva ve Çamlıbahçe derelerinin geçmişten gelen doğal taşkın koridorları olduğunu hatırlattı. Ayazağa’da bir vatandaşın hayatını kaybettiği güzergahın ‘Dereboyu Caddesi’ adını taşıması ve Ayamama Deresi’nin taşma sınırına gelmesi, yapılaşmanın riskli zeminlerde yoğunlaştığını kanıtladı.

İstanbul’un hidrografik yapısına dair 2015 tarihli kapsamlı bir araştırma, kentteki yaklaşık 2 bin 400 kilometrelik dere ağının yüzde 17’lik bölümünün üstünün betonarme yapılarla kapatılarak yer altına alındığını, menfez ve dar kanallara hapsedildiğini ortaya koymuştu. Yavaşlı, haritalardan silinmeye çalışılan ancak arazideki doğal akış yönünü asla kaybetmeyen suyun, kendi mecrasını bularak yapılara hücum ettiğini vurguladı.

Afet Riski Nasıl Azaltılabilir?

Bilim insanları, aşırı yağışların bir doğa olayı olduğunu ancak can ve mal kayıplarıyla sonuçlanan bir afete dönüşmesinin beşeri tercihlerden kaynaklandığını belirtiyor. Kentlerin gelecekteki olası felaketlere karşı dirençli hale getirilebilmesi için üç temel eksen masaya yatırıldı: dere yataklarının doğal haline kavuşturulması, geçirimsiz yüzeylerin sınırlandırılması ve yağmur suyu toplama altyapısının yenilenmesi.

Dr. Abdullah Kahraman, çağdaş bilimsel yaklaşımların felaket gerçekleşmeden önce riskleri modellediğini anlattı. İngiltere’de kilometre ölçeğinde çözünürlüğe sahip 100 yıllık 16 farklı simülasyon çalıştırıldığını ve binlerce ekstrem yağış senaryosu için noktasal sel haritaları çıkarıldığını aktaran Kahraman, Türkiye’de de hangi mahallede ne ölçekte bir drenaj sistemine ihtiyaç duyulduğunun sayısal olarak belirlenmesi gerektiğini kaydetti. İlk etapta yüksek maliyetli görünen bu altyapı projelerinin, afet anında meydana gelen ekonomik zarar ve beşeri kayıplar göz önüne alındığında katlanılabilir ve karlı bir yatırım olduğu ifade edildi.

Kaynak / Ajans: Bbc