Abdullah Tivnikli Vakfı bünyesinde faaliyet gösteren İstanbul Araştırma ve Eğitim Merkezi (İSAR) Kütüphanesi Mücellithanesi, asırlara meydan okuyan ancak zamanla yıpranmış kültürel miras niteliğindeki nadir el yazmalarını titizlikle geleceğe taşıyor. Merhum mücellit İslam Seçen’in öğrencisi olan İSAR mücellidi Muharrem Kalenci ve ekibi tarafından yürütülen restorasyon çalışmaları kapsamında, bugüne kadar bini aşkın tarihi eserin onarımı başarıyla tamamlandı.
Eksim Holding’in 40. kuruluş yılı dolayısıyla Tophane-i Amire’de sanatseverlerle buluşturulan ‘Kitaba Vefa: Cilt Sanatı ve Restorasyon Sergisi’, kurtarılan 40 nadir eser ile müdahale sırasını bekleyen kitapları bir araya getirdi. Sergi, yazma eserlerin yalnızca bilgi aktaran fiziki nesneler olmadığını, ait oldukları devrin estetik zevkini, hafızasını ve sanat anlayışını yansıtan tarihi vesikalar niteliği taşıdığını gözler önüne seriyor.
- Bin Eser Kurtarıldı: 2017 yılında kurulan İSAR Mücellithanesi’nde yürütülen hummalı çalışmalarla binden fazla kültürel miras niteliğindeki kitap restore edildi.
- 500 Yıllık Şaheserler Sergide: Muhyiddin İbnü’l-Arabi’nin ‘Fususü’l-Hikem’inden Şeyh Galib’in ‘Divan’ına kadar paha biçilmez yazmalar Tophane-i Amire’de ziyarete açıldı.
- Geleneksel Deri Tıraşı Yöntemi: Bıçkı ve mermer kullanılarak uygulanan kadim cilt teknikleriyle onarılan eserlerin mukavemet ömrü 500 yıla kadar uzatılıyor.
Asırlık Sayfalarda İnce İşçilik ve Cilt Sanatı
İSAR Kütüphanesi’nin 50 bin eseri barındıran zengin koleksiyonu içinde zamana yenik düşen yapıtlar, mücellithanede çok aşamalı bir konservasyon sürecinden geçiriliyor. Restorasyon ameliyesini yöneten usta mücellit Muharrem Kalenci, her kitabın kendine has bir patolojisi olduğunu ve müdahale öncesinde kapsamlı bir hasar tespit raporu hazırlandığını kaydetti. Sayfaların tek tek formalarına ayrılması, kağıt temizliği, kimyasal ve mekanik arındırma işlemlerinin ardından metin blokları aslına sadık kalınarak yeniden dikiliyor.
Sergide yer alan çalışmalar arasında kendisini en çok zorlayan eserin Osmanlı döneminde askeri okullarda okutulan bir hukuk kitabı olduğunu belirten Kalenci, toz haline gelmiş ve ağır hasar almış bu cildin restorasyonunun tam 6 ay sürdüğünü ifade etti. Kitabın durumuna göre restorasyon izlerinin görünürlüğü konusunda farklı akademik yaklaşımlar bulunduğunu belirten usta sanatçı, eserin özgün yapısına en uygun yöntemi seçerek hem koruma etiğini hem de estetik bütünlüğü gözettiklerini vurguladı.
Nadir Koleksiyon Tophane-i Amire’de Görücüye Çıktı
Yaklaşık 3 yıllık bir hazırlık evresinin ardından hayata geçirilen ‘Kitaba Vefa’ sergisinde, İslam ve Doğu-Batı düşünce dünyasının mihenk taşları sergileniyor. Ziyaretçilerin incelemesine sunulan nadide koleksiyonda; Muhyiddin İbnü’l-Arabi’nin yaklaşık 500 yıllık el yazması ‘Fususü’l-Hikem’i, Şeyh Galib’in Divan’ı, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın 200 yıllık ‘Marifetname’si, Yazıcıoğlu Muhammed Efendi’nin ‘Muhammediye’si ve 200 yıllık el yazması Mushaf-ı Şerif bulunuyor.
Koleksiyonda ayrıca sosyoloji ve tarih felsefesinin kurucu metinlerinden İbn Haldun’un ‘Mukaddime’si, taş baskı Mushaf-ı Şerif ve Ali Ufki Bey’in imzasını taşıyan yaklaşık 150 yıllık İncil tercümesi de yer alıyor. Sergideki eserlerin önemli bir kısmının bağış yoluyla kütüphaneye kazandırıldığını belirten Kalenci, son dönemde Prof. Dr. Hayrettin Karaman tarafından bağışlanan özel koleksiyonun tasnif ve restorasyon sürecine alındığını, bu gruptan bazı eserlerin de sergide şifa bulmuş haliyle yer bulduğunu bildirdi.
Olayın Perde Arkası ve Analiz
Geleneksel İslam cilt sanatının yaşayan en büyük üstatlarından merhum İslam Seçen ekolünün İSAR bünyesinde kurumsallaşması, Türkiye’deki yazma eser konservasyonu açısından stratejik bir kazanım niteliğindedir. Mücellitlik mesleğinin yalnızca bir zanaat değil, tarihsel hafızayı kurtaran bir bilim dalı olduğu gerçeği, sergideki ‘deri tıraşı’ tekniğinde somutlaşmaktadır. Batı tekniklerinde hareketli eklem yerleri yüzyıl içinde yıpranırken; bıçkı ve mermerle derinin fazlalığından arındırılarak sadece lifli özünün kullanılması, zararlı haşerelerin barınmasını engellemekte ve cilt ömrünü 500 yıl uzatmaktadır. 2017’den bu yana sürdürülen üç farklı öğrenci grubunun usta-çırak hiyerarşisiyle yetiştirilmesi, kaybolma riski taşıyan bu kadim mirasın gelecek kuşaklara kurumsal aktarımını güvence altına almaktadır.
Usta-Çırak Halkası ve Kitaba Verilen Can
Mücellithanenin sadece bir onarım atölyesi değil, aynı zamanda yaşayan bir akademi olduğuna işaret eden Muharrem Kalenci, halihazırda 1,5 yıl ile 3 yıl arasında eğitim gören üç farklı öğrenci grubuyla geleceğin mücellitlerini yetiştirdiklerini aktardı. Mesleki tecrübenin aktarılmasını birincil vazife olarak tanımlayan Kalenci, hocası İslam Seçen’den devraldığı ‘şifa bekleyen ve şifa bulan kitap’ felsefesini talebelerine aşıladıklarını belirtti.
Restorasyonu tamamlanan her esere ameliyatı başarıyla sonuçlanmış bir hasta gözüyle baktıklarını dile getiren usta mücellit, olası felaketler karşısında insanlığın ortak hafızasını temsil eden her bir cildin kurtarılmasının paha biçilmez bir kültürel sorumluluk olduğunun altını çizdi.
Merak Edilen Sorular ve Yanıtlar
Soru: ‘Kitaba Vefa’ sergisinde hangi tarihi eserler yer alıyor?
Sergide İbnü’l-Arabi’nin 500 yıllık Fususü’l-Hikem’i, Şeyh Galib’in Divan’ı, Marifetname, Muhammediye, 200 yıllık el yazması Mushaf-ı Şerif, İbn Haldun’un Mukaddime’si ve Ali Ufki Bey’in İncil tercümesi dahil 40 nadir eser sergilenmektedir.
Soru: Restore edilen tarihi kitapların ömrü nasıl uzatılıyor?
Geleneksel ‘deri tıraşı’ yöntemiyle bıçkı ve mermer kullanılarak derinin organik fazlalıkları arındırılmakta, sadece öz tabaka bırakılarak böceklenme engellenmekte ve cildin dayanıklılığı 500 yıla kadar çıkarılmaktadır.
Soru: İSAR Mücellithanesi ne zaman kuruldu ve kaç eser restore edildi?
Abdullah Tivnikli Vakfı bünyesinde 2017 yılında faaliyete başlayan İSAR Mücellithanesi’nde günümüze kadar 1000’den fazla nadir eserin restorasyonu tamamlanmıştır.
Kaynak / Ajans: Aa
