Amerika Birleşik Devletleri ile İran arasında Şubat 2026 döneminde tırmanan askeri çatışmalar yedinci ayını doldururken, taraflar arasındaki uzlaşmaz söylemler ve karşılıklı misilleme saldırıları diplomatik bir çözüm ihtimalini giderek uzaklaştırıyor. Haziran ayında imzalanan ve 60 günlük bir takvim içerisinde kalıcı bir ateşkes ve nihai anlaşmayı hedefleyen Mutabakat Zaptı’nın süresi herhangi bir somut uzlaşı sağlanamadan resmen doldu. Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüsefer güvenliğinin felç olması ve ABD’nin İran’a yönelik başlattığı kapsamlı ekonomik abluka hamlesi, küresel enerji piyasalarında ve uluslararası siyasette belirsizliği derinleştiriyor.

ABD yönetimi, ticari denizcilik güzergahlarına dönük saldırıları engellemek ve Tahran yönetimini müzakere masasına daha zayıf bir konumda oturtmak amacıyla sert ekonomik yaptırımları devreye sokmuş durumda. Ancak sahadan gelen veriler, hızlı bir askeri zafer beklentisiyle yola çıkan Washington’ın hedeflerini sürekli revize ettiğini ve askeri tazyikin İran’ın stratejik geri adımlar atmasını sağlamadığını ortaya koyuyor. Çatışmanın geldiği mevcut aşamada, küresel ekonomiyi sarsacak bir felaketin önüne geçilmeye çalışılsa da sürdürülebilir bir barış zemininin henüz oluşturulamadığı kayda geçti.

Karşılıklı Saldırılar ve Askeri-Ekonomik Ablakanın Seyri

ABD ve İsrail’in Şubat ayında başlattığı askeri harekat, Orta Doğu’daki dengeleri temelden sarstı. Dünyanın en kritik enerji geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı, çatışmaların başlamasıyla birlikte fiilen sivil deniz trafiğine kapandı. ABD yönetimi, ham petrol sevkiyatında yaşanabilecek küresel bir fiyat şokunu engellemek amacıyla boğazdaki askeri varlığını artırarak belirli miktarda tanker geçişini güvence altına almayı başardığını duyurdu. Ancak bu durum, krizin köklü biçimde çözüldüğü anlamına gelmiyor; aksine askeri gerilim bölgede periyodik çatışmalarla devam ediyor.

Saldırıların hemen öncesinde ilan edilen kapsamlı ekonomik abluka kararı, İran ile ticaret yapan üçüncü ülkeleri ve şirketleri de kapsayan geniş bir yaptırım ağını devreye soktu. Washington merkezli Orta Doğu Enstitüsü Kıdemli Araştırmacısı Jason Campbell, ABD’nin stratejik hedeflerinin belirsizliğini koruduğunu vurguladı. Campbell yaptığı değerlendirmede, Beyaz Saray’ın siyasi olarak neleri kabul edebileceğini sürekli yeniden tarttığını ve askeri güce dayalı hızlı bir zafer planının sahaya yansımadığını dile getirdi. ABD’nin şu an için Hürmüz Boğazı’ndaki aksamaları periyodik misillemelerle dizginleme ve ablukayı sürdürme yönündeki mevcut durumdan nispeten memnun göründüğü altı çizildi.

Tahran’ın Müzakere Hesapları ve Direnç Stratejisi

İran cephesinde ise ekonomik baskıların artması ve aralıklı hava saldırılarına rağmen geri adım atma emaresi gözlenmiyor. Londra’daki Chatham House Orta Doğu ve Kuzey Afrika Programı Araştırmacısı Dr. Aniseh Bassiri Tabrizi, son askeri müdahalelerin İran’ın temel stratejik hesaplarını değiştirmediğini belirterek krizin iç yüzünü masaya yatırdı. Tabrizi’ye göre Tahran, yapısal ekonomik sorunlar ve halk protestolarıyla yüzleşmesine karşın, ABD’nin tek taraflı baskılarına boyun eğmeme kararlılığında.

İran yönetiminin daha büyük bir bölgesel savaşı tetiklememek adına orantılı karşılıklar verme stratejisini benimsediği belgelerle ortaya kondu. Tahran’ın asıl beklentisi, ABD’nin yeni yaptırımlarla veya ek saldırılarla baskıyı artırması değil; Haziran ayındaki mutabakat şartlarına geri dönmesi veya en azından ciddi tavizler vermesidir. İran’ın ekonomik sıkıntılar nedeniyle yakın gelecekte masaya oturup geri adım atacağı yönündeki beklentilerin sahada karşılık bulmadığı somut verilerle işaret edildi.

Sürdürülebilir Çıkış Yolu ve Devrim Muhafızları Etkisi

Bölgedeki diplomatik ve askeri tıkanıklığı değerlendiren bir diğer isim, İngiltere’nin eski İran Büyükelçisi ve Royal United Services Institute (RUSI) Araştırmacısı Nicholas Hopton oldu. Hopton, askeri hareketliliğin veya ekonomik yaptırımların İran’a teslimiyet bayrağı çektiremeyeceğinin altını çizdi. Çin ve Rusya başta olmak üzere uluslararası aktörlerin ABD’nin tek taraflı yaptırımlarını desteklemeyeceğini belirten Hopton, Tahran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki baskı kapasitesini stratejik bir koz olarak kullanmayı sürdüreceğini ifade etti.

Krizden çıkışın en makul yolunun Trump yönetiminin Haziran ayındaki mutabakat zaptında öngörülen ilkeler çerçevesinde sürekli ve kararlı bir müzakere yürütmesi olduğu vurgulandı. Mutabakatın, İran’a yönelik tüm ABD yaptırımlarının kaldırılmasını içerdiğine dikkat çeken Hopton, bu tür bir uzun vadeli angajmanın İran İslam Devrim Muhafızları Ordusu’nun (İDGK) ülke ekonomisi üzerindeki hakimiyetini zamanla zayıflatabileceğini savundu. Ancak Devrim Muhafızları’nın derin nüfuzu nedeniyle bu sürecin oldukça zorlu geçeceği ve Batılı güçlerin stratejik sabır göstermesi gerektiği kayda geçti.

Kaynak / Ajans: Bbc